Κρις Χάρμαν 1942-2009

Ο επαναστατικός Μαρξισμός έχασε έναν από τους καλύτερους εκπροσώπους του

 

Ο Κρις Χάρμαν πέθανε από καρδιακή προσβολή το βράδυ της περασμένης Παρασκευής 6 Νοέμβρη στο Κάιρο όπου ήταν ομιλητής καλεσμένος από συντρόφους της Αιγύπτου. Ο ξαφνικός θάνατος του γέμισε με θλίψη όχι μόνο τους συντρόφους του στο SWP της Βρετανίας, στο ΣΕΚ και στις άλλες αδελφές οργανώσεις της Διεθνιστικής Σοσιαλιστικής Τάσης, αλλά και ένα μεγάλο φάσμα της Αριστεράς σε όλο τον κόσμο.

Γεννημένος το 1942 στην Αγγλία, ο Κρις Χάρμαν ήταν φοιτητής στο London School of Economics (LSE), όταν ξέσπασε το μεγάλο κύμα των καταλήψεων ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ και ενώθηκε με το διεθνές κίνημα του Μάη 68 που ξεκίνησε στη Γαλλία αλλά αγκάλιασε όλο τον κόσμο. Μέλος ήδη των Διεθνών Σοσιαλιστών (IS), της οργάνωσης από την οποία προήλθε το SWP, ο Κρις έφερε σε εκείνο το κίνημα τα πιο πολύτιμα εφόδια.

Σε μια καινούργια επαναστατική αριστερά που τότε αναγεννιόταν και έψαχνε να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με τη σοσιαλδημοκρατία και τον σταλινισμό, ο Χάρμαν είχε ήδη προλάβει να δώσει σημαντική συμβολή. Το φυλλάδιό του με τίτλο «Πώς Χάθηκε η Ρώσικη Επανάσταση» στοιχειοθετούσε βήμα-βήμα την πορεία από τα ύψη της Οκτωβριανής επανάστασης στα τάρταρα της σταλινικής αντεπανάστασης, καταγράφοντας την αιμορραγία της ρώσικης εργατικής τάξης που υπονόμευσε την εξουσία της και καταρρίπτοντας τους ισχυρισμούς ότι ο Λένιν οδήγησε στον Στάλιν.

 

Παράλληλα, σε ένα δεύτερο σημαντικό κείμενο εκείνης της περιόδου με τίτλο «Κόμμα και Τάξη», ο Κρις ξεκαθάριζε τους λογαριασμούς με όσους ήθελαν να πετάξουν την αντίληψη του Λένιν για το επαναστατικό κόμμα μαζί με τα απόνερα του σταλινισμού. Οι επαναστάτες δεν μπορούσαν να είναι απλοί κινηματίες χωρίς δικό τους κόμμα, ούτε μπορούσαν να πισωγυρίσουν στις σοσιαλδημοκρατικές αντιλήψεις ενός πολυσυλλεκτικού κόμματος ικανού να κερδίζει εκλογές αλλά να προδίδει επαναστάσεις.

Για μας τους συντρόφους του που φτιάξαμε την ΟΣΕ και αργότερα το ΣΕΚ στην Ελλάδα, εκείνη η περίοδος ήταν η αφετηρία που σημάδεψε την πορεία μας. Ο Κρις Χάρμαν ήταν συμφοιτητής με συντρόφισσες και συντρόφους  από την Ελλάδα στο LSE, μαζί συμμετείχαν και στην κατάληψη της Σχολής αλλά και στην κατάληψη της ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο τον Απρίλη του 1967, αμέσως μετά το πραξικόπημα της χούντας των συνταγματαρχών. Όπως και πολλοί άλλοι αγωνιστές από την Ελλάδα εκείνη την εποχή, κουβαλούσαν την εμπειρία της ελληνικής έκρηξης του κινήματος που κορυφώθηκε με τα Ιουλιανά του 1965 και προηγήθηκε από την έκρηξη του Μάη του 68. Εκείνες οι εμπειρίες της πρώτης ρήξης με το ρεφορμισμό στην Ελλάδα συναντήθηκαν με τις κρυμμένες επαναστατικές παραδόσεις που ξαναέφερναν στο φως του κινήματος ο Χάρμαν και οι σύντροφοι του. Αντλούμε από την προωθητική δύναμη αυτού του συνδιασμού μέχρι σήμερα.

 

Ο Χάρμαν πήρε τη θεωρία του Τόνι Κλιφ για τον Κρατικό Καπιταλισμό στη Ρωσία και την επεξεργάστηκε για τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Το βιβλίο του «Γραφειοκρατία και Επανάσταση» αποκάλυψε τις ρίζες των εργατικών εξεγέρσεων στην Ουγγαρία το 1956, στην Τσεχοσλοβακία το 1968, στην Ανατολική Γερμανία το 1953 και στην Πολωνία το 56, το 68 και ξανά το 1980-81, πολύ πριν από την κατάρρευση των σταλινικών καθεστώτων το 1989.

Ο Κρις δεν αποδείχθηκε λαμπρός μαθητής του Κλιφ μόνο στις θεωρητικές επεξεργασίες. ΄Εγινε στήριγμα της οικοδόμησης του SWP, όχι μόνο στα χρόνια της ορμητικής ανόδου του κινήματος στη δεκαετία του 1970, αλλά και στα δύσκολα χρόνια της Θάτσερ και της κάμψης για την επαναστατική αριστερά διεθνώς. ΄Εγινε διευθυντής της εφημερίδας Socialist Worker επί 25 χρόνια και δίδαξε κυριολεκτικά πόσο πολύτιμο εργαλείο είναι η επαναστατική εφημερίδα για τους μαρξιστές που παραμένουν πιστοί στην αντίληψη ότι ο μαρξισμός είναι οδηγός για δράση. Για μας εδώ στην Εργατική Αλληλεγγύη, η εφημερίδα του Κρις Χάρμαν ήταν και παραμένει πρότυπο.

Τα δημοσιογραφικά καθήκοντα δεν εμπόδισαν τον Κρις να συνεχίσει τη θεωρητική προσφορά του. Το βιβλίο του για τον Μάη του 68 ήταν μια πολύτιμη συμβολή για να βλέπουμε εκείνη την έκρηξη όχι σαν μια «γαλλική στιγμή» του κινήματος, αλλά σαν μια ολόκληρη διεθνή δεκαετία που αγκάλιασε την Ευρώπη από το Παρίσι ως την Πράγα και από την Ιταλία και την Πορτογαλία ως την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Άπλωσε το πανόραμα του κινήματος και στο Μεξικό και την Αργεντινή, βοηθώντας την επαναστατική αριστερά που υποχωρούσε μετά την έφοδο στους ουρανούς να αφομοιώσει τα διδάγματα και να βρει τις αντοχές να συνεχίσει.

 

Το Μάη του 1988, όταν η ΟΣΕ τιμούσε την εικοστή επέτειο του Μάη με ένα τριήμερο που εγκαινίασε το «θεσμό» των τριήμερων του «Μαρξισμού», ο Κρις Χάρμαν ήταν στην Αθήνα μαζί μας. Και από τότε ήρθε ξανά και ξανά για να στηρίξει αυτή την προσπάθεια, αλλά και για να ρουφήξει, όπως έλεγε ο ίδιος, τις εμπειρίες του κινήματος στην Ελλάδα.

΄Όπως πάντα, ο Κρις δεν περιορίστηκε στο να υποστηρίζει την αναγκαιότητα της οικοδόμησης ενός επαναστατικού κόμματος της εργατικής τάξης. Πήρε την εμπειρία της Γερμανικής Επανάστασης  του 1918-23 και την μετέφερε σε ένα βιβλίο που μέσα από κάθε σελίδα του αναβλύζει ο ρόλος του κόμματος για μια νικηφόρα στρατηγική και ταχτική στην εργατική επανάσταση. Με τεράστια υπομονή και επιμονή, με έναν αξιοθαύμαστο πλούτο ιστορικής γνώσης, φρόντιζε να προμηθεύει τους συντρόφους του με τα καλύτερα ιστορικά παραδείγματα που μπορούσαν να βοηθήσουν στην κατανόηση των δυσκολιών της επαναστατικής δράσης μέσα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Η έκταση των ιστορικών μελετών του φάνηκε συγκεντρωμένη στο βιβλίο του για την Παγκόσμια Ιστορία. Από τις πρωτόγονες κομμουνιστικές κοινωνίες μέχρι τις επαναστάσεις του εικοστού αιώνα, ένα εκπληκτικό πανόραμα με όλα τα περάσματα από την Αρχαιότητα στη Φεουδαρχία και από το Μεσαίωνα στην Αναγέννηση και στις αστικές επαναστάσεις, όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στην Κίνα και τις χώρες του Ισλάμ, στην Αφρική και στην Ασία και στην Αμερική από τους Ίνκας μέχρι τον πόλεμο του Βιετνάμ. Μια δουλειά που θα τη ζήλευαν πολλοί ακαδημαϊκοί, από έναν επαναστάτη που προτίμησε να παραμείνει επαγγελματικό στέλεχος του SWP όλη του τη ζωή. ΄Ένα έργο ποτισμένο από την αρχή ως το τέλος από την προσπάθεια να υπερασπιστεί την αντίληψη του Μαρξ και του Ένγκελς για τον ιστορικό υλισμό.

 

Πάνω από όλα, όμως, εκείνο που χωρίς αμφιβολία σημαδεύει την προσφορά του Κρις Χάρμαν στο διεθνές κίνημα τα τελευταία χρόνια είναι η συμβολή του στην οικονομική θεωρία του Μαρξ. Ανάμεσα στη μεγάλη οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1970, που σημάδεψε το τέλος της μεταπολεμικής επέκτασης του καπιταλισμού, και στο ξέσπασμα της σημερινής παγκόσμιας οικονομικής κρίσης μεσολαβούν περίπου 35 χρόνια. Ιδιαίτερα μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ και τον «θρίαμβο του καπιταλισμού» το 1989, ήταν πολύ δύσκολο να παραμείνει κάποιος πιστός στην εκτίμηση του Μαρξ ότι ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που κουβαλάει μέσα του την τάση προς τις κρίσεις. Στη δεκαετία του 1990, στα χρόνια του Κλίντον, της «νέας οικονομίας» και του «μάγου Γκρίνσπαν» ήταν εύκολο να κυριαρχήσουν οι ιδέες ότι οι αλλαγές του καπιταλισμού έχουν αφήσει πίσω τους τις κρίσεις. Ο Κρις αντιστάθηκε σε αυτόν τον πειρασμό, όχι με δογματικό τρόπο, αλλά με επίπονη προσπάθεια να επικαιροποιεί τις βασικές ιδέες του Μαρξ. Με άρθρα και πολεμικές από τις σελίδες του περιοδικού Διεθνής Σοσιαλισμός (ISJ) του οποίου ήταν διευθυντής τα τελευταία χρόνια, με τα βιβλία του για την Οικονομία του Τρελοκομείου, με αντιπαραθέσεις σε συνέδρια και συζητήσεις κατάφερε να δώσει στο νέο αντικαπιταλιστικό κίνημα του 21^ου αιώνα τα εργαλεία για να κατανοήσει τη νέα μεγάλη οικονομική κρίση που ξέσπασε. Το τελευταίο του βιβλίο, Zombie Capitalism, συμπυκνώνει αυτό το έργο πολλών δεκαετιών.

Ο Χάρμαν κλείνει την προσφορά του στην υπόθεση του επαναστατικού σοσιαλισμού, όπως την ξεκίνησε. Ο νεαρός φοιτητής του LSE βοηθούσε το κίνημα του 68 να βρει τις απαντήσεις για το νήμα της επανάστασης που είχε κόψει ο σταλινισμός. Ο ώριμος Χάρμαν του Zombie Capitalism βοηθάει μια νέα γενιά να βρει τις αντιφάσεις του συστήματος που θέλει να ανατρέψει. Όσοι πορευτήκαμε πλάι του σ’αυτό το ταξίδι, θρηνούμε το χαμό του, αλλά περηφανευόμαστε για την κληρονομιά που αφήνει πίσω του. ΄Οσοι θέλουν να συνεχίσουν στο δρόμο της πάλης για το σοσιαλισμό, θα νοιώθουν πάντα την παρουσία του κοντά τους

 

Πάνος Γκαργκάνας