ΕΔΑ: Από την ήττα του εμφύλιου στην έκρηξη των Ιουλιανών ‘65

ΕΑ 509

Η επιτροπή για τον γιορτασμό των 50 χρόνων από την ίδρυση της ΕΔΑ οργάνωσε συγκέντρωση στο θέατρο Ακροπόλ την Δευτέρα 21 Γενάρη ενώ στις 24,25 και 26 Γενάρη θα κάνει ένα τριήμερο συνέδριο στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Η "Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά" δεν υπάρχει σήμερα. Και ενώ για την αντίσταση και τον εμφύλιο υπάρχουν εκατοντάδες βιβλία με κάθε είδους μελέτες, λίγα μπορούμε να βρούμε για την ΕΔΑ. Και όμως, από άποψη τουλάχιστον των αριθμών, η ΕΔΑ είναι το πιο επιτυχημένο αριστερό κόμμα στην ελληνική ιστορία, με εξαίρεση την περίοδο της Αντίστασης.

Η ΕΔΑ ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1951, σαν συνασπισμός κομμάτων. Το ιδρυτικό της υπέγραψαν μια σειρά μικρά αριστερά κόμματα που ήταν νόμιμα εκείνη την περίοδο. Ομως τότε όπως και σε όλη την ιστορία της, ο βασικός κορμός των στελεχών της ήταν μέλη του ΚΚΕ που το καθεστώς το είχε θέσει εκτός νόμου από το 1947. Το 1956 η ΕΔΑ μετατράπηκε σε ενιαίο κόμμα. Και το 1958 η ηγεσία του ΚΚΕ αποφασίζει να διαλύσει όσες παράνομες οργανώσεις της είχαν απομείνει στην Ελλάδα και να στείλει όλα τα μέλη τους να δουλέψουν νόμιμα στην ΕΔΑ.

Οι αρχές της δεκαετίας του '50 ήταν πολύ δύσκολες για το εργατικό κίνημα και την Αριστερά. Δεκάδες χιλιάδες αγωνιστές είχαν σκοτωθεί στον εμφύλιο, χιλιάδες ήταν στις φυλακές και τις εξορίες, δεκάδες χιλιάδες πολιτικοί πρόσφυγες. Ηταν η εποχή που ιδιαίτερα στην ύπαιθρο ήταν αδύνατο να διαβάσει κανείς την "Αυγή" την εφημερίδα της ΕΔΑ, που ο κάθε χαφιές και χωροφύλακας μπορούσε "να σε τυλίξει σε μια κόλα χαρτί", που ακόμα και για να πιάσεις δουλειά έπρεπε να διαθέτεις "πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων".

Ομως το όργιο της αντεπαναστατικής βίας που ακολούθησε τον εμφύλιο δεν μπόρεσε να ξεριζώσει την επιρροή της Αριστεράς. Ενα παράδειγμα είναι οι εκλογές του Σεπτέμβρη του 1951. Η ΕΔΑ παίρνει 10,5% και στις εργατογειτονιές της Αθήνας, του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης περίπου το 30%.

Η δεκαετία του '50 είναι η εποχή που ο ελληνικός καπιταλισμός αναρώνει από τις καταστροφές ενός δεκαετούς πολέμου και μπαίνει σε τροχιά έντονης ανάπτυξης. Είναι η εποχή που μας παρουσιάζουν σήμερα σαν την "πρώτη χρυσή επταετία του Καραμανλή".

Η εσωτερική μετανάστευση τροφοδοτεί μια νέα εργατική τάξη, ιδιαίτερα στην Αθήνα, αλλά και στις άλλες μεγάλες πόλεις. Ηταν η δεκαετία που το εργατικό κίνημα αναρώνει με ένα απίστευτα γρήγορο ρυθμό από την ήττα του εμφύλιου.

Το 1956-57 το απεργιακό κύμα φουσκώνει. Το '57 σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία έχουμε 169 απεργίες και 115.000 απεργούς. Το '56 είναι και η χρονιά που κάνει την εμφάνισή του και το φοιτητικό κίνημα. Η ανώτερη εκπαίδευση είχε αρχίσει να μαζικοποιείται. Ενα από τα συνθήματα των κινητοποιήσεων των φοιτητών ήταν "Να σπουδάσουν οι φτωχοί" όταν απαιτούσαν μείωση των διδάκτρων.

Η ΕΔΑ παίζει κεντρικό ρόλο σε όλες αυτές τις κινητοποιήσεις. Μια καινούργια γενιά χωρίς την εμπειρία της ήττας του εμφύλιου αρχίζει να μπαίνει σε νέες πολιτικές συγκρούσεις και η ΕΔΑ ήταν εκεί για να οργανώνει τις μάχες. Ετσι η επιρροή της μεγαλώνει. Οι εκλογές του 1958 προκάλεσαν σοκ στην άρχουσα τάξη. Δέκα χρόνια μετά από μια συντριπτική ήττα, η Αριστερά καταφέρνει να πάρει το 24,4% των ψήφων και να αναδειχτεί αξιωματική αντιπολίτευση.

Η δεκαετία του '60 είναι η περίοδος που η άρχουσα τάξη γνωρίζει βαθιά πολιτική κρίση και το κίνημα περνά από την ανασύνταξη στην έφοδο με αποκορύφωμα τα Ιουλιανά του 1965.

Το προμήνυμα για το τι θα ακολουθήσει το έδωσαν οι οικοδόμοι την 1 Δεκέμβρη του 1960. Είχαν κηρύξει μια πανελλαδική απεργία που είχε τεράστια επιτυχία. Και στην Αθήνα μετά από πολύωρες οδομαχίες έτρεψαν σε φυγή τα "μηχανοκίνητα" της Αστυνομίας, τους προγόνους των ΜΑΤ. Ηταν η πρώτη φορά από τη δεκαετία του '40 που ένας εργατικός αγώνας έφτασε να συγκρουστεί στους δρόμους.

Ο κλάδος της οικοδομής γνώριζε την μεγαλύτερη ακμή του τότε. Δεκάδες χιλιάδες άφηναν τα χωριά τους για να δουλέψουν στις οικοδομές στην πόλη. Στα γιαπιά ο έλεγχος του "Συνδικαλιστικού" της Ασφάλειας ήταν πιο αδύνατος. Αυτές οι συνθήκες ανέδειξαν τους οικοδόμους εμπροσθοφυλακή του κινήματος για πολλά χρόνια.

Οργή

Το 1963 η "χρυσή εποχή" του Καραμανλή τελειώνει. Εφυγε κυνηγημένος από την οργή του κόσμου, πήγε στο Παρίσι με διαβατήριο με ψεύτικο όνομα, Τριανταφυλίδης. Λίγους μήνες πιο πριν παρακρατικοί τραμπούκοι είχαν δολοφονήσει στην Θεσσαλονίκη τον βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη, συνεργαζόμενο με την ΕΔΑ. Η κηδεία του μετατράπηκε σε μια τεράστια οργισμένη διαδήλωση. Ηταν κάτι πρωτοφανές: Υπολογίζεται ότι συμμετείχαν 500.000 με 700.000 άτομα! Ετσι έσπασε η καραμανλική τρομοκρατία. Και όλο το πολιτικό οικοδόμημα που είχε χτίσει η άρχουσα τάξη για να θωρακίσει τη νίκη της στον εμφύλιο, άρχισε να τρίζει.

Η "Ενωση Κέντρου" του Γ. Παπανδρέου υποτίθεται ότι θα αποροφούσε αυτούς τους κραδασμούς. Δεν τα κατάφερε. Το κίνημα από τα κάτω, έκανε όλο και πιο αισθητή την παρουσία του. Οι εργαζόμενοι αρχίζουν να παίρνουν στα χέρια τους τα συνδικάτα. Οι Συνεργαζόμενες Εργατικές Οργανώσεις, που είναι το εναλλακτικό κέντρο απέναντι στην εργοδοτική ΓΣΕΕ, έχουν 35 σωματεία μέλη όταν ιδρύονται το ‘62, φτάνουν τις 115 τον Απρίλη του ‘64 και τις 315 στο τέλος της χρονιάς. Οι απεργίες πληθαίνουν και βάζουν πολιτικά αιτήματα. Στους χώρους της νεολαίας η "Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη" αποκτάει τεράστια επιρροή.

Η έκρηξη ήρθε τον Ιούλη του ‘65, όταν το Παλάτι ανατρέπει τον Γ. Παπανδρέου στηριγμένο στους "αποστάτες" βουλευτές της Ενωσης Κέντρου. Για 70 μέρες εκατοντάδες διαδηλώσεις συγκλονίζουν την Αθήνα και όλες τις πόλεις. Στις 27 Ιούλη έγινε η πρώτη Γενική Πολιτική Απεργία από το 1946. Στην κηδεία του φοιτητή Σ. Πέτρουλα, που δολοφονήθηκε από την αστυνομία, οι διαδηλωτές φτάνουν το 1.000.000! Για την άρχουσα τάξη, για το Παλάτι, τους αμερικάνους ιμπεριαλιστές, τους "νικητές" του εμφύλιου, η έκρηξη των Ιουλιανών ήταν θανατηφόρος απειλή. Ο κόσμος στους δρόμους ζητούσε αυθόρμητα, και ενάντια στην επίσημη γραμμή της ΕΔΑ και της ΕΚ, "δημοψήφισμα" να φύγει η μοναρχία.

Και εδώ φάνηκαν τα όρια της πολιτικής της ΕΔΑ. Ηδη από τη δεκαετία του ‘50 στήριζε όλη την τακτική της στην προσπάθεια να κερδίσει το "χώρο του Κέντρου". Η ηγεσία της πάντα είχε στόχο της την συνεργασία με παράγοντες του "κέντρου" στις εκλογές. Το 1954 στις δημοτικές εκλογές στήριξε στην Αθήνα τον στρατηγό Κατσώτα, με "λαμπρή δράση" στον εμφύλιο! Το ‘56 συμμετείχε στις εκλογές στα πλαίσια της Δημοκρατικής Ενωσης, όλων των κομμάτων πλην της ΕΡΕ του Καραμανλή. Το 1958 προσπάθησε να συνεργαστεί με τον Σ. Μαρκεζίνη, άνθρωπο του Παλατιού, που το 1973 έγινε "πρωθυπουργός" της χούντας. Τον Νοέμβρη του ‘63 κατέβασε συνδυασμούς σε 31 εκλογικές περιφέρειες, στις υπόλοιπες 24 στήριξε την Ενωση Κέντρου.

Η τακτική αυτή υποτίθεται ότι θα έριχνε "γέφυρες" στο κόσμο της Ενωσης Κέντρου, που σε μεγάλο βαθμό είχε αναφορές στην ΕΑΜική αντίσταση. Αλλά όταν ήρθε η στιγμή της έκρηξης το ‘65 και ο κόσμος στα πεζοδρόμια ζητούσε να φύγει ο βασιλιάς, η ΕΔΑ δεν κατάφερε να ξεφύγει από την ουρά του Γ. Παπανδρέου που ζητούσε συμβιβασμό με το Παλάτι.

Το πρόβλημα βρισκόταν στη στρατηγική του ίδιου του ΚΚΕ. Στις συμμαχίες με "προοδευτικά" τμήματα της άρχουσας τάξης (την "εθνική αστική τάξη" όπως την είχε βαφτίσει τότε το ΚΚΕ), που θα έφερνε την "εθνική δημοκρατική αλλαγή" με την ανάδειξη μιας προοδευτικής κυβέρνησης. Είναι η ίδια στρατηγική που έχει στοιχίσει τις πιο βαριές ήττες από τη δεκαετία του ‘30, όταν το ΚΚΕ πέταξε στα αζήτητα τις επαναστατικές ιδέες του Πουλιόπουλου και υιοθέτησε τη λογική του Στάλιν και του Ζαχαριάδη.

Το ίδιο έγινε και το ‘65. Ενα φανταστικό κίνημα που "μύριζε" Μάη ‘68 οδηγήθηκε στην ήττα. Η ηγεσία της ΕΔΑ παρέμεινε εγκλωβισμένη στην κοινοβουλευτική της προοπτική. Ενώ τα σημάδια για το πραξικόπημα πλήθαιναν, η ΕΔΑ αναζητούσε την απάντηση στην συμμαχία ακόμα και με την "υπεύθυνη" Δεξιά. Τον Γενάρη του 1966 η ηγεσία της κάνει μια πρόταση "5 σημείων" για την διέξοδο από την πολιτική κρίση. Το 4ο σημείο έλεγε "να συμφωνηθεί και να διακηρυχθεί από όλα τα κόμματα ότι δεν θέτουν πολιτειακό" δηλαδή το Παλάτι να μείνει ανέγγιχτο! Ετσι όταν ήρθε η χούντα στις 21 Απρίλη του 1967 η ΕΔΑ ήταν πλήρως ανέτοιμη. Η "Αυγή" πιάστηκε στο τυπογραφείο με άρθρο που εξηγούσε ότι δεν θα γίνει πραξικόπημα.

Το πραξικόπημα ήταν αφετηρία νέων διωγμών για την αριστερά, αλλά και ξεκίνημα κρίσης. Το ΚΚΕ διασπάστηκε ένα χρόνο μετά, κάτω από το βάρος της εσωτερικής κρίσης που είχε φέρει η νέα ήττα. Μια κρίση που επιτάχυνε η ρώσικη εισβολή στην Τσεχοσλοβακία το 1968. Καμιά από τις δυο πτέρυγες που προέκυψαν από τη διάσπαση το "ορθόδοξο" ΚΚΕ και το "ευρωκομμουνιστικό", "ανανεωτικό" ΚΚΕ εσ. δεν μπόρεσε να φτιάξει ξανά μια δυνατή αριστερά σαν την προδικτατορική ΕΔΑ. Οχι μόνο δεν διόρθωσαν τις αδυναμίες της ρεφορμιστικής στρατηγικής, αλλά και ποτέ δεν έφτασαν στη μαζικότητα που είχε πετύχει η ΕΔΑ.

Ομως ο κόσμος της δεν εξαφανίστηκε. Ο κόσμος που έδινε 40% στην αριστερά στις εργατογειτονιές, που πάλεψε στα Ιουλιανά, που βγήκε με νέα ορμή στο προσκήνιο της πάλης μετά την κατάρρευση της χούντας.

Στις εκδηλώσεις για τα 50 χρόνια της ΕΔΑ η νοσταλγία είναι διάχυτη. Είναι σεβαστή όταν προέρχεται από αγωνιστές και αγωνίστριες που έδωσαν τη μάχη για μια δίκαιη κοινωνία σε πολύ σκληρές συνθήκες. Αλλά η νοσταλγία για την πολιτική της ΕΔΑ είναι άλλο πράγμα. Η ακμή της ήταν η ακμή του κινήματος, που όμως το σπατάλησε με την κοινοβουλευτική στρατηγική της.